JEJAK AJI SAKA ING JAMAN DIGITAL

Esuk iku, langit ing kutha Sidoarjo katon padhang. Swara kendaraan wiwit rame ing dalan. Para siswa padha teka menyang sekolah kanthi nggawa tas lan piranti sinau. Ana sing mlaku bebarengan karo kancane, ana uga sing wis sibuk nyawang layar HP.

Ing salah sawijining kelas VIII, Raka lungguh ing bangku paling mburi. Bocah kuwi dikenal minangka siswa sing seneng teknologi. Yen ana tugas sekolah, Raka luwih seneng nggunakake komputer utawa HP tinimbang buku. Dheweke uga seneng nggawe desain, video, lan poster digital.
Nalika bel mlebu muni, Bu Rini, guru Basa Jawa, mlebu kelas nggawa buku lan sawetara gambar aksara Jawa.

“Sugeng enjing, anak-anak,” sapa Bu Rini.
“Sugeng enjing, Bu,” wangsulane para siswa bebarengan.
Bu Rini banjur nulis ing papan tulis:
?? ???
“Coba sapa sing ngerti tulisan iki?” pitakone.
Sawetara siswa mung padha nyawang. Raka malah ngguyu cilik.
“Aksara Jawa maneh, Bu?” ujare.

Bu Rini mesem. “Lha iya. Apa ana sing ora seneng?”
“Menawi kula, Bu, luwih seneng sinau teknologi. Aksara Jawa kuwi kaya tulisan jaman biyen. Saiki kan wis jaman digital,” jawab Raka kanthi santai.

Sawetara kancane ngguyu.
Nanging Bu Rini ora nesu. Dheweke malah lungguh ing meja ngarep kelas.
“Raka, apa kowe ngerti saka ngendi aksara Jawa kuwi?”
Raka nggeleng.
“Durung, Bu.”
“Ya wis. Dina iki ora mung sinau carane maca lan nulis aksara Jawa. Ibu arep ngajak kowe kabeh ngerti crita ing balik aksara kasebut.”
Bu Rini banjur nyritakake legenda Aji Saka.
Aji Saka minangka pemuda sing wicaksana lan nduweni kawruh. Dheweke nduweni loro abdi sing setya, yaiku Dora lan Sembada. Nalika Aji Saka lunga menyang Medang Kamulan, dheweke ninggalake pusaka marang Sembada kanthi pesen supaya pusaka kasebut mung diwenehake marang Aji Saka dhewe.

Sawetara wektu sabanjure, Aji Saka ngutus Dora kanggo njupuk pusaka kasebut. Dora lan Sembada padha-padha nyekel amanah. Dora nggawa dhawuh saka Aji Saka, dene Sembada uga netepi pesen Aji Saka. Amarga padha ora gelem nglanggar amanah, kedadeyan kasebut pungkasane nyebabake padudon.
Bu Rini banjur nulis ukara ing papan tulis:
Hana caraka
Data sawala
Padha jayanya
Maga bathanga

“Ukara kasebut banjur digandhengake karo asal-usul aksara Jawa,” ujare Bu Rini.

Kelas dadi meneng.

Raka sing wiwitane ora pati kasengsem saiki malah nyawang papan tulis kanthi tenanan.

“Dadi aksara Jawa kuwi ana critane, Bu?” pitakone.
“Ya. Aksara Jawa ora mung wujud tulisan. Ing njero sejarah lan critane ana nilai kasetyan, tanggung jawab, lan amanah.”

Sawise nerangake, Bu Rini menehi tugas.
“Minggu ngarep sekolah bakal nganakake Festival Budaya Jawa. Saben kelas kudu nggawe sawijining karya kanggo ngenalake budaya Jawa marang para siswa. Kelompokmu kudu nggawe karya kanthi tema ‘Aji Saka lan Aksara Jawa ing Jaman Saiki’.”

Raka langsung mikir.
“Bu, apa oleh yen digawe digital?”
“Mesthi oleh. Justru Ibu pengin kowe nggunakake teknologi kanggo nguri-uri budaya.”

Raka banjur entuk kelompok bebarengan karo Sinta, Dimas, Wulan, lan Fajar.

Sawise pelajaran rampung, dheweke padha nglumpuk ing perpustakaan.
“Aku duwe ide,” ujare Raka. “Kita nggawe video animasi babagan Aji Saka. Aksara Jawa ditampilake ing pungkasan video.”

“Apik,” wangsulane Sinta. “Nanging critane kudu tetep bener.”
Dimas nyelani, “Aku bisa nggoleki informasi babagan sejarah lan aksara Jawa.”

“Aku bisa nggawe narasi nganggo basa Jawa,” ujare Wulan.
Fajar ngguyu. “Yen aku apa?”

“Kowe bantu nggawe musik latar,” jawab Raka.

Kabeh banjur padha sarujuk.

Sajrone sawetara dina, dheweke kerja bareng. Raka nggawe desain tokoh Aji Saka, Dora, lan Sembada. Dimas nggoleki sumber informasi saka buku perpustakaan. Wulan nyusun naskah, dene Sinta lan Fajar nyiapake gambar lan musik.

Nanging ora kabeh lumaku lancar.

Nalika dina kaping papat, Raka ngowahi konsep video tanpa rembugan karo anggota kelompok liyane.
“Aku pengin Aji Saka digambar kaya pahlawan super supaya luwih menarik,” ujare.

Sinta ora sarujuk.
“Rak, iki Festival Budaya Jawa. Yen digawé kaya pahlawan super modern banget, mengko malah ora cocog karo critane.”
“Nanging yen mung crita biasa, bocah-bocah saiki mesthi bosen,” wangsulane Raka.
Dimas banjur nyoba nenangake.
“Ya wis, kepiye yen tetep nggunakake desain modern nanging unsur Jawane ora diilangi?”
Raka isih ora puas.
“Aku sing nggawe videone. Dadi aku sing paling ngerti.”
Sinta banjur meneng. Dheweke rumangsa ora dihargai.
Esuke, Sinta ora melu kerja kelompok.
Raka wiwit bingung. “Kok Sinta ora teka?”
Wulan mangsuli, “Dheweke kecewa amarga kowe ora gelem ngrungokake pendapat anggota kelompok.”
Raka mung meneng.
Nalika sore, dheweke mbukak maneh naskah crita Aji Saka. Dheweke maca bagean babagan Dora lan Sembada. Dheweke banjur mikir, Dora lan Sembada bisa tetep setya marang amanah amarga padha nduweni tanggung jawab. Dene aku? Kok mung amarga kepengin idheku ditampa, aku malah ora gelem ngrungokake kancaku?
Raka banjur sadar yen proyek kasebut dudu duweke dhewe. Iki tugas kelompok.
Dina sabanjure Raka nemoni Sinta.
“Sin, aku njaluk ngapura,” ujare.
Sinta nyawang Raka.
“Ngapura apa?”

“Aku salah. Aku mung mikir idheku dhewe lan ora ngrungokake kanca-kanca. Saiki aku ngerti yen kerja kelompok kuwi kudu padha ngajeni.”
Sinta banjur mesem.

“Ya wis. Ayo diterusake.”

Kabeh anggota banjur bali kerja bebarengan.

Raka uga ngganti konsep videone. Tokoh Aji Saka tetep digambar kanthi gaya modern, nanging nganggo busana lan latar sing nduweni unsur budaya Jawa. Ing bagean pungkasan, layar nuduhake aksara Jawa kanthi tulisan:

?? ???
?? ???
?? ????
?? ???
Video kasebut rampung sakdina sadurunge Festival Budaya.
Nalika dina festival teka, aula sekolah rame banget. Ana pameran batik, wayang, gamelan, tembang Jawa, lan macem-macem karya siswa.
Kelompok Raka entuk giliran tampil sawise kelompok sing nampilake tari tradisional.

Lampu aula dipateni. Video wiwit diputer.

Ing layar katon gambar kutha modern kanthi kendaraan, gedhung, komputer, lan HP. Banjur layar alon-alon malih nuduhake gambar Aji Saka lan critane. Ing tengah video, ana swara narasi:

“Budaya ora kudu ditinggalake nalika jaman saya maju. Budaya bisa urip bebarengan karo teknologi, yen generasi mudha gelem nglestarekake.”
Para siswa padha meneng nyawang layar.

Nalika aksara Jawa katon ing layar, sawetara siswa padha kagum.
Sawise video rampung, kabeh wong menehi tepuk tangan.
Bu Rini nyedhaki kelompok Raka.
“Apik banget. Kowe wis bisa nggandhengake crita jaman biyen karo urip jaman saiki.”

Raka mesem.
“Saiki kula ngerti, Bu. Aksara Jawa kuwi dudu mung tulisan lawas.”
“Bener. Dadi apa?”
Raka mangsuli, “Aksara Jawa iku salah siji bagean saka identitas budaya kita. Yen generasi saiki ora gelem sinau, bisa wae budaya kuwi saya luntur.”

Bu Rini manthuk.
“Saka crita Aji Saka, kowe uga bisa njupuk piwulang apa?”
Raka mikir sedhela.

“Babagan amanah, tanggung jawab, kasetyan, lan ngajeni wong liya. Ora mung kuwi, kita uga kudu bisa nguri-uri budaya kanthi cara sing cocog karo perkembangan jaman.”
Bu Rini mesem bangga.

Wiwit dina kuwi, Raka sing biyen nganggep aksara Jawa minangka tulisan kuna malah dadi salah siji siswa sing paling sregep sinau aksara Jawa. Dheweke banjur nggawe proyek digital kanggo sinau aksara Jawa lan nuduhake marang kanca-kancane.
Dheweke sadar yen teknologi lan budaya ora kudu padha saingan. Loro-lorone bisa mlaku bebarengan.

Sawise maca cerkak ing dhuwur, coba wangsulana pitakonan ing ngisor iki!
1.Sapa paraga utama ing cerkak “Jejak Aji Saka ing Jaman Digital”?
2.Apa tugas sing diwenehake Bu Rini marang Raka lan kanca-kancane?
3.Apa sebabé Raka pungkasane owah sikap marang aksara Jawa?
4.Miturut panemumu, apa tumindake Raka sing gelem ngrungokake panemune kanca-kancane bisa diarani minangka sikap tanggung jawab? Jelasna alesane!
5.Yen kowe dadi Raka, proyek apa sing bakal kok gawe kanggo nglestarekake aksara Jawa kanthi nggunakake teknologi jaman saiki? Jelasna gagasanmu!